Aktualności

Morska Aktualizacja Prawna – Luty 2026

„Onerous clause doctrine” – kiedy szczególnie uciążliwa klauzula umowna wiąże drugą stronę?

1. Wprowadzenie

W drugim z omawianych komentarzy HFW (London Calling) Partnerzy Brian Perrott i Patrick Knox analizują najnowsze orzeczenie Court of Appeal w sprawie MS Amlin Marine NV v King Trader Limited & Ors [2025] EWCA Civ 1387, dotyczące stosowania tzw. „onerous clause doctrine” — doktryny regulującej sytuacje, w których szczególnie uciążliwa lub nietypowa klauzula umowna może zostać uznana za niewiążącą, jeżeli druga strona nie miała na nią dostatecznie zwróconej uwagi.

Doktryna ta jest współczesną, bardziej precyzyjną wersją klasycznej zasady znanej jako „red hand rule” Lorda Denninga, zgodnie z którą wyjątkowo dotkliwa klauzula musiałaby być „wydrukowana czerwonym atramentem z czerwoną ręką wskazującą na nią”, aby mogła zostać skutecznie doręczona drugiej stronie.

2. Stan faktyczny i znaczenie sprawy

Kwestionowana klauzula była typową „pay first clause” w umowie ubezpieczeniowej — tj. postanowieniem, zgodnie z którym ubezpieczający musi najpierw zapłacić roszczenie osobie trzeciej, aby móc dochodzić regresu od ubezpieczyciela.

Sąd Apelacyjny uznał jednak, że taka klauzula nie jest ani uciążliwa, ani nietypowa, a wręcz powszechna w umowach ubezpieczeniowych. Niemniej jednak, sąd potwierdził szerokie zastosowanie doktryny klauzul uciążliwych — zarówno w umowach konsumenckich, jak i komercyjnych.

3. Najważniejsze ustalenia Court of Appeal

(i) Onerous clause ≠ klauzula standardowa

Aby klauzula została uznana za „onerous or unusual”, musi być:

• znacząco odmienna od tego, czego racjonalna strona mogłaby się spodziewać,
• lub przypisywać stronie obowiązki, które wykraczają poza standardowe ryzyka typowe dla danej branży.

(ii) Kluczowy element: „notice”, czyli należyte poinformowanie

Sąd podkreślił, że doktryna sprowadza się do jednego pytania:

Czy strona wprowadzająca klauzulę zrobiła wszystko, co „fair and reasonably sufficient”, aby zwrócić na nią uwagę drugiej strony?

Jeżeli nie, to:

• klauzula może zostać uznana za nieinkorporowaną,
• lub pozbawiona skutku prawnego.

(iii) Wysoki próg stosowania doktryny

Sąd zaznaczył, że próg dla kwalifikacji klauzuli jako „onerous” jest bardzo wysoki. Tylko naprawdę wyjątkowe klauzule wchodzą w zakres doktryny.

(iv) Umowy komercyjne – większa swoboda stron

W sprawach między profesjonalnymi podmiotami o zbliżonej pozycji negocjacyjnej sąd:

• będzie ostrożny w ingerowaniu,
• i rzadziej uzna klauzulę za „onerous”, ponieważ oczekuje się od stron profesjonalnego zrozumienia treści umowy.

4. Znaczenie dla praktyki kontraktowej

-  Klauzule nietypowe lub uciążliwe muszą być wyraźnie oznaczone (np. bold, ramka, sekcja osobna, wyraźne oświadczenie).
-  Sam fakt włączenia klauzuli przez odesłanie („incorporation by reference”) nie wystarcza, jeśli dotyczy ona zobowiązania nietypowego.
-  W umowach shipping / offshore / energy szczególnie wrażliwe są klauzule dotyczące:

• wyłączeń odpowiedzialności,
• limitów odpowiedzialności (liability cap carve-outs),
• pay-to-be-paid,
• rozszerzonych indemnities,
• klauzul eskalacyjnych lub automatycznego przedłużania (“evergreen”).

-  W sporach arbitrażowych brak należytego „notice” może skutkować niewiążącym charakterem klauzuli, nawet jeśli znajduje się ona formalnie w umowie.

5. Podsumowanie

Doktryna „onerous clause doctrine” została potwierdzona i doprecyzowana:

• sama obecność klauzuli w umowie nie oznacza, że jest wiążąca, jeżeli druga strona nie miała realnej szansy się z nią zapoznać;
• w przypadku kontraktów profesjonalnych ingerencja sądu będzie ograniczona, lecz obowiązek zapewnienia należytego notice pozostaje;
• ocena, czy klauzula jest „onerous”, zawsze zależy od konkretów sprawy.

W ocenie Kancelarii Marek Czernis & Co., strony zawierające umowy armatorskie, czarterowe, stoczniowe oraz offshore powinny zwracać szczególną uwagę na wyróżnianie klauzul nietypowych, aby uniknąć ryzyka ich niewykonalności.